Wspólne cele,
różne wartości.

Współczesne społeczeństwa odczuwają niepewność co do przyszłości: wiara w korzyści dalszego rozwoju technologicznego idzie w parze z silnymi obawami dotyczącymi rozpadu więzi społecznych. Czy postępująca atomizacja życia społecznego to jedyny scenariusz przyszłości? Jak przeciwdziałać negatywnym emocjom związanych z perspektywą postępującej digitalizacji? Badania przeprowadzone przez Instytut Psychologii Polskiej Akademii Nauk pokazują, że polityka wspierająca społeczne aspekty rozwoju (promowanie wspólnotowości i współpracy) pozwala spojrzeć na przyszłość bardziej optymistycznie. Kreowanie odpowiedniej polityki społecznej i aktywne budowanie więzi społecznych są niezbędne, aby równoważyć negatywne skutki industrializacji oraz zwiększać zrównoważony dobrostan współczesnych i przyszłych społeczeństw. Należy zatem podejmować działania promujące wspólnotowość i współpracę, ukierunkowane na walkę z ubóstwem, eliminację nierówności, edukację, budowanie zaufania, wspieranie równowagi między życiem prywatnym i zawodowym. Dla kształtowania zrównoważonej przyszłości kluczowe jest tworzenie społeczeństw nie tylko bogatych ekonomicznie, ale także wspierających, zrównoważonych, moralnie rozwiniętych i odpornych na wyzwania.

Wizje dobrego życia różnią się w poszczególnych kulturach, odzwierciedlając różnorodność modeli rozwoju społeczeństw. Nie ma uniwersalnej recepty na postęp społeczny – ludzie ze Skandynawii mają inną wizję przyszłego rozwoju swoich społeczeństw niż ci z Japonii, a te z kolei różnią się od modeli amerykańskich czy chińskich. Ta różnorodność jest nie tylko akceptowalna, ale i pożądana. Instytucje zarządzające naszymi społeczeństwami powinny przyjąć wrażliwe kulturowo podejście do rozwoju społecznego, uznając i szanując indygeniczne wizje rozwoju każdego społeczeństwa. Badacze i badaczki zalecają włączenie głosów społecznych w kształtowanie polityki rozwoju społecznego, demokratyzując w ten sposób dyskurs dotyczący i praktykę rozwoju społecznego.

Jakość pracy decydentów i decydentek politycznych zależy od przyrządów pomiarowych, którymi dysponują i na których polegają. Zaproponowane przez zespół badawczy kulturowo wrażliwe paradygmaty rozwoju społecznego mogą nie tylko pomóc w opracowaniu nowych wskaźników rozwoju społecznego, ale także być zaimplementowane do istniejących już miar. Na przykład Human Development Index (HDI) – najpopularniejsza alternatywa dla PKB per capita – może mieć swój kulturowo wrażliwy wariant (CS-HDI), jeśli uwzględni preferencje społeczeństw.

Nauki społeczne sugerują, że rozwój społeczny powinien być mierzony zmianami w dobrostanie społecznym, jednak większym wyzwaniem może być określenie, co on dokładnie oznacza dla konkretnych kultur. Kultury różnią się w rozumieniu i wartościowaniu konceptów takich jak dobrostan czy szczęście. Dlatego popularne uproszczone rankingi porównujące szczęście między krajami przedstawiają niepełny obraz dobrostanu społecznego. Podążanie za szczęściem jest szczególnie charakterystyczne dla społeczeństw kultury zachodniej, a w mniejszym stopniu dotyczy innych grup kulturowych. Według autorów badania wpływ na to mógł mieć łagodny klimat Europy Zachodniej oraz wynikająca z niego niska presja egzystencjonalna w porównaniu z innymi regionami. Satysfakcja z życia może być osiągana na różne sposoby. W azjatyckiej kulturze konfucjańskiej szczególną wartość stanowi harmonia, z kolei w Afryce Subsaharyjskiej, na Bliskim Wschodzie czy w Ameryce Łacińskiej cenione są religijność i duchowość, tak więc wizje dobrego życia mogą różnić się w zależności od kontekstu kulturowego. Instytucje polityki społecznej powinny mierzyć jakość życia i dobrobyt na podstawie wskaźników uwzględniających różnorodność kulturową, aby dostarczyć bardziej wiarygodny obraz dobrego życia w tych kontekstach.

Dobrostan, jako istotny element rozwoju społecznego, powinien być nie tylko kulturowo wrażliwy, ale także zrównoważony. Walka ze zmianami klimatycznymi, likwidacja ubóstwa czy zapewnienie godnych warunków życia są niezbędnymi działaniami, jakie należy podjąć dla dobrostanu obecnych i przyszłych społeczeństw. Wymaga to współpracy na wielu złożonych poziomach, co nie zawsze jest łatwe do osiągnięcia. Cele różnych krajów, grup i jednostek mogą się różnić, ale to właśnie ich harmonizacja jest kluczowa dla przyszłości naszej planety. Badania przeprowadzone przez zespół badawczy z Uniwersytetu SWPS wyraźnie pokazują, że przekonania jednostek mają znaczący wpływ na ich motywację do dążenia do wspólnych celów, a poczucie wspólnoty i zbieżność priorytetów może dostarczyć motywacji do angażowania się w globalne wyzwania. Zdaniem badaczy i badaczek kształtowanie odpowiedniej narracji może zainspirować i zbudować zaangażowanie w działania na rzecz lepszej przyszłości dla wszystkich.

Indywidualizm – cecha psychologiczna społeczeństw zachodnich – powszechnie traktowana jest jako uniwersalne “oprogramowanie”, które leży u podstaw procesów rozwoju społecznego i dobrobytu. Jednak łączenie indywidualizmu z dobrobytem społecznym jest uproszczeniem opartym na błędnych założeniach. Potrzebny jest nowy psychologiczny kompas dla badań i polityki rozwoju społecznego. Proponujemy, że międzynarodowe instytucje rządzące powinny wspierać kształtowanie postaw obywatelskich, czyli takich, w których jednostka priorytetowo stawia dobro większej wspólnoty, do której należy, nad dobrem swojej mniejszej wspólnoty i własnym. Obywatelskość jako psychologiczne „oprogramowanie” rozwoju społecznego pomoże lepiej zrozumieć i rozwijać więzi społeczne, które spajają rozwijające się społeczeństwa.

Norwegia uważana jest za jedno z najlepszych miejsc do życia na świecie, a norweskie rozwiązania polityki społecznej opisywane są jako wzorcowe. Skandynawski model społeczny – oparty m.in. na równości społecznej i równowadze między indywidualną autonomią a wysokim poziomem prospołeczności – pokazuje, że wysoka jakość życia i dobrobyt społeczny są wynikiem długiej historii rozwoju społecznego na północy Europy. Porównawcze badanie przeprowadzone przez zespół z Uniwersytetu w Oslo podkreśla wpływ kontekstu historycznego i kulturowego na działanie jednostek, ukazane na przykładzie różnych modeli współpracy i strategii altruizmu w Polsce i Norwegii. Konieczne jest dostosowanie polityki społecznej do warunków lokalnych, równie ważne jest szukanie inspiracji i czerpanie z doświadczeń międzykulturowych.

Biorąc pod uwagę powyższe, proponujemy przejście od zachodnio-centrycznego modelu rozwoju społecznego (który kładzie nacisk na wzrost gospodarczy, jako dobre życie uznaje szczęśliwe życie, i jest napędzany indywidualizmem psychologicznym) do modelu kulturowo wrażliwego. Model kulturowo wrażliwy afirmuje przyjęcie przez różne społeczeństwa różnych ścieżek rozwoju społecznego oraz różnych modeli dobrostanu, i jest napędzany postawą obywatelską. W obliczu globalnych wyzwań i konieczności podjęcia wspólnych wysiłków w ich rozwiązaniu podejście kulturowo wrażliwe wydaje się nie tylko istotne, ale wręcz konieczne.

Wyniki badań mogą mieć istotne znaczenie w obszarze analiz nad rozwojem społecznym oraz praktyczne implikacje w programowaniu międzynarodowej polityki społecznej, w tym polityki migracyjnej, działań edukacyjnych i charytatywnych na skalę globalną, a także innych inicjatyw wymagających komunikacji międzykulturowej.

Zespół projektowy:

Piotr Błaszczyk, Agata Gąsiorowska, Kaja Głomb, Maciej Górski, Anna Kuźmińska, Mads Larsen, Magdalena Marszałek, Paweł Mordasiewicz, Katarzyna Myślińska-Szarek, Mateusz Olechowski, Ewa Palikot, Ewelina Purc, Hanna Vanedskog, Arkadiusz Wąsiel, June Yeung

Osoby kierujące zespołami lokalnymi w międzynarodowym konsorcjum badawczym Live Better:

Adil Samekin, Agata Kocimska-Bortnowska, Agnieszka Wojtczuk-Turek, Agustin Espinosa, Aidos Bolatov, Alejandra Domínguez Espinosa, Aleksandra Kosiarczyk, Alexander Malyonov, Alin Gavreliuc, Ana Maria Rocha, Ángel Sánchez-Rodríguez, Anna Almakaeva, Anna Kwiatkowska, Arina Malyonova, Arina Malyonova, Arkadiusz Wąsiel, Arno Baltin, Ayu Okvitawanli, Azar Nadi, Azhar Hussain, Beate Schwarz, Belkacem Yakhlef, Biljana Gjoneska, Boris Sokolov, Brian W. Haas, Cai Xing, Carla Sofia Esteves, Charity Akotia , Chien-Ru Sun, Christin-Melanie Vauclair, Claudio Torres, D. M. Arévalo Mira, Danielle Ochoa, David Igbokwe, David Sirlopú, Diana Boer, Elke Murdock, Elmina Kazimzade, Eric Kenson Yau, Eric Raymond Igou, Espen Røysamb, Farida Guemaz, Fatma Mokadem, Fridanna Maricchiolo, Fumiko Kano Glückstad, Grace Akello, Hannah Lee, Heyla Selim, Hidefumi Hitokoto, İdil Işık, Isabelle Albert, Iva Poláčková Šolcová, Jae-Won Yang, John Zelenski, Joonha Park, Jorge Vergara-Morales, Julien Teyssier, June Yeung, Katharina Henk, Kiều Thị Thanh Trà, Kongmeng Liew, Laura Andrade, Lenka Selecká, Lily Appoh, Liman Man Wai Li, Linda Mohammed, Lucie Kluzová Kracmárová, Maciej Górski, Magdalena Garvanova, Magdalena Mosanya, Mahmoud Boussena, Maria Stogianni, Márta Fülöp, Marta Roczniewska, Martin Nader, Marwan Al-Zoubi, Mary Anne Lauri, Mateusz Olechowski, Md. Reza-A-Rabby, Michael H. Bond, Mladen Adamovic, Mohsen Joshanloo, Moritz Streng, Morten Tønnessen, Mostak Ahamed Imran, Muhammad Rizwan, Natalia Kascakova, Natalia Soboleva, Natasza Kosakowska-Berezecka, Naved Iqbal, Nicole Kronberger, Nina Witoszek, Nuha Iter, Nur Amali Aminnuddin, Nur Fariza Mustaffa, Olga Kostoula, Olha Vlasenko, Oriana Mosca, Oumar Barry, Pablo Eduardo Barrientos, Patrick Denoux, Petra Anić, Plamen Akaliyski, Rafail Hasanov, Ragna Benedikta Garðarsdóttir, Rasmata Bakyono-Nabaloum, Resham Asif, Rosita Sobhie, Ruta Sargautyte, Tamara Mohoric, Ursula Serdarevich, Vaitsa Giannouli, Vassilis Pavlopoulos, Victoria Wai Lan Yeung, Vivian L. Vignoles, Vivian Miu-Chi Lun, Vlad Costin, Vladimer Gamsakhurdia, Vladimir Turjačanin, Vladyslav Romashov, Wijnand van Tilburg, Yukiko Uchida, Yvette van Osch, Zoran Pavlović

Niektóre z wniosków prezentowanych w niniejszym raporcie, oparte są po części na badaniach finansowanych ze środków Narodowego Centrum Nauki, których beneficjentem jest Instytut Psychologii Polskiej Akademii Nauk (projekty #2020/37/B/HS6/03142 oraz #2020/38/E/HS6/00357).